5.Sınıf Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir.

Örnek:

  • izah & açıklama
  • kabiliyet & yetenek
  • kalp & yürek
  • cevap & yanıt
  • değer & kıymet
  • kent & şehir
  • lisan & dil
  • görev & vazife
  • düş & rüya

Gelin alma töreni yapıldı. (merasim)

Dersleri için çaba gösteriyor. (gayret)



2. Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir.

Örnek:

  • Bu kıza güzel de diyemem çirkin de.
  • İki kardeşin biri çalışkan, diğeri tembel.
SÖZCÜK ZIT ANLAMLISI
sıcak soğuk
uzun kısa
güzel çirkin
kolay zor
ağır hafif
tümsek çukur
sert yumuşak
temiz pis
karanlık aydınlık
zengin fakir

Uyarı:

Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıt anlamlısı demek değildir.

SÖZCÜK OLUMSUZU ZIT ANLAMLISI
Suçlu Suçsuz Masum
Al Alma Ver
Kirli Kirsiz Temiz
Akıllı Akılsız Deli

Uyarı:

Sözcüklerin zıt anlamlı olabilmesi için her ikisinin de gerçek ya da mecaz anlamlı olması gerekir.


  • Bir daha bu konuyu mayacağım.
  • Barışınca aramızdaki konuyu kapattık.

Bu cümlelerde “açmak” ve “kapatmak” sözcükleri mecaz anlamda ve birbirine zıt olarak kullanılmıştır.


  • Çocuk bize çok tatlı gülüyor.
  • Annem yemeğe acı biber koymuş.

Bu cümlelerde “acı” sözcüğü gerçek anlamda, “tatlı” sözcüğü ise mecaz anlamda kullanılmıştır. Bu yüzden zıt anlamlı sayamayız.



3. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları aynı olduğu halde anlamları farklı olan sözcüklerdir.

Örnek:

Kaz” eylemi

Kaz

Yağ-” eylemi

Yağ

Örnek:

Ekmek

  • Bakkaldan iki ekmek aldım. Undan yapılan bir yiyecek
  • Tohum ekmek için tarlaya gittim. Toprağa tohum atmak

İn

  • Avcılar ayının inine tuzak kurdular.Mağara
  • Merdivenden inin yoksa düşeceksiniz. Yukarıdan aşağı doğru gelmek

Uyarı:

Sözcüklerin sesteş (eş sesli) anlam özelliği kazanabilmesi için farklı temel anlamlarda kullanılmaları gerekmektedir.


  • Ayakkabımın bağı çözüldü. (Gerçek anlam)
  • Dedemin bağından üzüm topladık. (Gerçek anlam)

Bağ” sözcüğü her iki cümlede de gerçek anlamda kullanıldığı için sesteştir.


  • Sürahi ağzına kadar dolu. (Gerçek anlam)
  • O kadar doluyum ki dokunsalar ağlayacağım. (Mecaz anlam)

Dolu” sözcüğü ilk cümlede gerçek, ikinci cümlede mecaz anlamıyla kullanılmıştır. Bu yüzden aralarında sesteşlik özelliği aranmaz.


  • Taş, çocuğun gözüne geldi. (Gerçek anlam)
  • Dolabın gözünden kâğıt al. (Gerçek anlama bağlı farklı bir anlam)

göz-” sözcüğü ilk cümlede gerçek, ikinci cümlede ise gerçek anlama bağlı farklı bir anlamda kullanılmıştır. Bu yüzden aralarında sesteşlik özelliği aranmaz.



Uyarı:

Düzeltme işareti ( ^ ) olan sözcükler; okunuşları, yazılışları ve anlamları farklı olduğu için sesteş değildir.


  • Sabaha kadar kar yağdı. (yağış çeşidi)
  • Bu alışverişten çok kâr ettik. (para kazancı)

Aşık – âşık    adem – âdem     alem – âlem     hala – hâlâ        ama – âmâ