Ses Bilgisi Konu Anlatımı (5. Sınıf)

635
5-sinif-ses-bilgisi

Ses: Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir.

Harf: Seslerin yazıdaki simgeleridir.

Alfabe: Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş hâlidir.

Türkçede 8 ünlü (sesli), 21 ünsüz (sessiz) olmak üzere toplam 29 harf vardır.

Ünlü (Sesli) Harfler ve Özellikler

 

Düz

Yuvarlak

 

Geniş

Dar

Geniş

Dar

Kalın

   a

ı

o

u

İnce

   e

i

ö

ü

 

Ünsüz (Sessiz) Harfler ve Özellikleri

 

Süreksiz

Sürekli

Sert Ünsüzler

p, ç, t, k

f, h, s, ş

Yumuşak Ünsüzler

b, c, d, g

ğ, j, l, m, n, r, v, y, z




SES OLAYLARI

1. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi):

İki heceli bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer. Bu olaya ünlü düşmesi denir.


beyin + i beyni

akıl + ımı aklımı

karın + ı karnı

omuz + u omzu

Uyarı:

Ünlü düşmesi ikilemelerde gösterilmez, gösterilirse yazım yanlışı olur.

  • Askerlerimiz cephede göğüs göğüse savaşmış.
  • Polisler köşeyi dönünce hırsızlarla burun buruna geldiler.

İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmez.

  • yukarda değil yukarıda
  • ilerde değil ileride
  • aşağda değil aşağıda

Bir sözcükten yeni bir sözcük türetilirken ya da iki sözcük birleştirilirken de ünlü düşmesi olabilir.

  • yoğur + ul yoğrul(mak)
  • cuma + ertesi cumartesi
  • sıyır + ıl sıyrıl(mak)
  • kayın + ana kaynana


2. Ünlü Daralması:

Türkçede son sesi “a, e” olan fiillere, “-yor” eki getirildiğinde sözcük sonundaki “a, e” geniş ünlüleri daralarak “ı, i, u, ü” seslerine dönüşür. Bu olaya ünlü daralması denir.


tara + yortarıyor

atla+ yor atlıyor

karala+ yor karalıyor

söyle + yor söylüyor

yapma + yor yapmıyor

gitme + yor gitmiyor

Uyarı:

Kaynaştırma harfi olan “y” sesi, “de-” ve “ye-” fiillerinde daralma yapar.

  • de + y + ecek diyecek
  • ye + y + ecek yiyecek
  • de + y + elim diyelim
  • ye + y + elim yiyelim

Kaynaştırma harfi olan “y” sesi yukarıdaki örnekler dışında daraltma yapmaz.

  • anlıyamadım değil anlayamadım
  • bilmiyecek değil bilmeyecek
  • düzenliyecek değil düzenleyecek
  • sevmiyeceğim değil sevmeyeceğim


3. Ünsüz Yumuşaması:

Sonu “p, ç, t, k” ile biten Türkçe bir sözcük, ünlü ile başlayan bir ek aldığında sözcüklerin sonundaki “p, ç, t, k” sesleri “b, c, d, ğ”ye dönüşür. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir.

kitap + ı kitabı

topaç + ı topacı

kağıt + ı kağıdı

beşik + i beşiği

Uyarı:

Türkçe olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan sözcükler de vardır.

  • sepet + i sepeti
  • bilet+ i bileti
  • yapıt + ı yapıtı
  • yanıt + ı yanıtı

Bazı alıntı kelimelerde yumuşama olmaz.

  • pilot + un pilotun
  • piramit + i piramiti
  • kaset + i kaseti
  • millet + i milleti

Özel isimlerde yumuşama yazıya aktarılmaz.

Okunuşu Yazılışı

Bileciğe –  Bilecik’e

Burağa –   Burak’a


Bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olmazken bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olabilir.

Tek heceli ama yumuşama olmuyor.

  • tek + i teki
  • set + i seti
  • kek + i keki
  • at + ı atı

Tek heceli ve yumuşama oluyor.

  • kurt + u kurdu
  • renk + i rengi
  • çok + u çoğu
  • gök + ü göğü
4. Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi):

Sonu “f, s, t, k, ç, ş, h, p” ile biten Türkçe sözcükler, “c, d, g” ile başlayan bir ek aldıklarında bu ekler “ç, t, k”ye dönüşür. Bu olaya ünsüz sertleşmesi denir.

hedef + de hedefte

ilaç + da ilaçta

bas + gın baskın

savaş + cı savaşçı

bit + gin bitkin

silah + da silahta

yastık + da yastıkta

çorap + dan çoraptan

Uyarı:

Özel isimlerde, kısaltmalarda ve rakamla yazılan sayılarda da ünsüz benzeşmesi kuralı geçerlidir.

  • 1453 + de 1453’te
  • Murat + da Murat’ta
  • TÜBİTAK + da TÜBİTAK’ta


5. Ünsüz Türemesi:

Arapçadan dilimize giren bazı sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya yardımcı fiille kullanıldıklarında sondaki ünsüz artar. Bu olaya ünsüz türemesi denir.

Ünlü ile Başlayan Ek Aldıklarında:

hak + ınızı hakkınızı

had + ini haddini

his + ini hissini

af + ınıza affınıza

Yardımcı Fiil ile Kullanıldıklarında:

hal + etmek halletmek

his + etmek hissetmek

ret + etmek reddetmek

af + etmek affetmek