Fiiller (Eylemler) Konu Anlatımı (7. Sınıf)

40
7-sinif-fiiller

Fiil (Eylem):

 

  • İş, oluş, hareket bildiren sözcüklere fiil denir.

Bugün sabah erkenden kalktım.

Ben de sizinle geleyim.

  • Sözcük, mastar eklerinden (-mak/-mek) birini aldığında anlamlı oluyorsa fiildir; anlamsız oluyorsa isimdir.

Taşınıyor Taşın(mak), anlamlı olduğu için fiildir.

Çocuktur Çocuk(mak), anlamsız olduğu için isimdir.

Getirmelisin Getir(mek), anlamlı olduğu için fiildir.

Yorulduk Yorul(mak), anlamlı olduğu için fiildir.

  • Fiillerden sonra kullanılan kısa çizgi -mak/-mek anlamında kullanılır.

Söyle- diye yazılır, söylemek diye okunur.

 

Uyarı:

“-mak/-mek” ekleri aynı zamanda bir yapım ekidir. Eklendiği sözcüğü isim yapar.

Senin görevin çalışmaktır. Çalışmak sözcüğü isimdir çünkü çalışmak(mak) diyemeyiz.

 

Mastar Hâlindeki Fiiller (Eylemler):

  • Fiillerin kök ve gövdelerine -mak/-mek eklerini getirdiğimizde fiilin mastarını bulmuş oluruz.
Fiil (Eylem) Fiilin (Eylemin) Mastarı
yazıştık yazışmak
incelettirildi incelettirilmek
geldiler gelmek
boyulandırdık boyutlandırmak
doyduk doymak
  • Fiillerin kök ve mastarı birbirine karıştırılmamalıdır. Fiilin mastarı, sözcükten çekim ekleri (kip ve şahıs ekleri) atıldıktan sonra geriye kalan kısmıdır.

Çarpıştırdık

Kökü: Çarp- ya da çarp(mak) Mastarı: Çarpıştırmak

Yıkattırıldı

Kökü: Yıka- ya da yıka(mak) Mastarı: Yıkattırılmak

 

1. İş (Kılış) Fiilleri

  • İş/kılış fiilleri; bir işi, hareketi anlatan fiillerdir.
  • İşi yapan bir özne vardır ve bu işten etkilenen bir varlık (nesne) bulunur.
  • İş/kılış fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı olur.
  • İş/kılış fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap verirler.

“Sincap fındık yedi.” cümlesini inceleyelim:

“Ye-” eylemi bir işi, hareketi anlatıyor.

Yeme eylemini yapan, sincap; sincabın yaptığı işten etkilenen varlık, fındık.

Onu yedi.” dediğimizde anlamlı oluyor.

“Sincap neyi/kimi yedi?” şeklinde soru sorabiliyoruz.

iç(mek), getir(mek), anlat(mak), kaldır(mak), topla(mak), karıştır(mak)…


2. Oluş Fiilleri

  • Oluş fiilleri, varlıkta kendiliğinden oluşan değişikliği anlatan fiillerdir.
  • Eylemin gerçekleşmesi için belli bir süre gerekir çünkü zamanla ortaya çıkan durumu anlatırlar.
  • Oluş fiillerinde işten etkilenen bir varlık (nesne) bulunmaz.
  • Oluş fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamsız olur.
  • Oluş fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap vermezler.

Ayşe teyze çok yaşlanmış.” cümlesini inceleyelim:

“Yaşlan-” kişinin elinde olmayan bir eylemdir ve kendiliğinden oluşan değişikliği anlatır.

Yaşlanmak için belirli bir süre gereklidir.

Onu yaşlandı.” dediğimizde anlamsız oluyor.

“Ayşe teyze neyi/kimi yaşlanmış?” şeklinde soru soramıyoruz.

şişmanla(mak), doğ(mak), çürü(mek), büyü(mek), hastalan(mak), bayatla(mak)…


3. Durum Fiilleri

  • Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir.
  • İşi başlatmak ve bitirmek işi yapan kişinin (öznenin) elindedir.
  • İşi yapan bir kişi (özne) vardır ancak bu işten etkilenen bir varlık (nesne) yoktur.
  • Durum fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamsız olur.
  • Durum fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap vermezler.

Betül beni görünce güldü.” cümlesini inceleyelim:

  • “Gül-” eylemini başlatmak ve bitirmek elimizdedir.
  • Onu güldü.” dediğimizde anlamsız oluyor.
  • “Betül neyi/kimi güldü?” şeklinde soru soramıyoruz.

Durum Fillerine Örnekler: Uyu(mak),otur(mak), sus(mak), ağla(mak), dur(mak), uzan(mak), çık(mak)…

 

Uyarı:

Kimi eylemlerin kılış, durum ya da oluş anlamı taşıması eylemlerin cümlede kullanılışlarına (anlamlarına) bağlıdır.

Çocuk kapıyı açtı. (İş/Kılış)

Bütün çiçekler açtı. (Oluş)

 

A. Haber (Bildirme) Kipleri

  • Zaman anlamı taşıyan fiillerdir.
  • Eylemin geçmişte, şu anda, gelecekte ya da her zaman yapıldığını bildirir.
  • Kip ve kişi ekleriyle eylemlerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ya da olumsuz soru biçiminde çekimleri yapılır.
  • Dört ana başlıkta incelenir:

1. Geçmiş Zaman Kipi


a. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman

  • Eki “-dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü“dür.
  • Kişinin yaşadığı ya da gördüğü bir eylemi anlatır.
  • Fiilin gerçekleştiği kesindir.

Dayım dün akşam geldi. (Görülen bir eylem)

Top oynarken düşm. (Yaşanan bir eylem)

b. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman

  • Eki “-mış, -miş, -muş, -müş“tür.
  • Kişinin duyduğu ya da öğrendiği bir eylemi anlatır.
  • Fiilin gerçekleştiği kesin değildir.
  • Sonradan fark edilme anlamı da katar.

Dayısı dün akşam gelmiş. (Duyulan, öğrenilen bir eylem)

Üzerime yemek dökmüşüm. (Sonradan fark edilme anlamı)


2. Şimdiki Zaman Kipi

  • Eki “-yor“dur. “-makta,-mekte” ekleri de şimdiki zaman anlamı veren eklerdir.
  • Eylemin yapılma zamanı ile söylenme zamanı aynıdır.

Odasında müzik dinliyor. (Şu an yapılan bir eylem)

Odasında müzik dinlemekte.


3. Gelecek Zaman Kipi

  • Eki “-acak, -ecek“tir.
  • Eylemin henüz yapılmamış, söylendikten sonraki bir zamanda yapılacağı anlamı verir.

Az sonra ders çalışmaya başlayacağım. (Gelecekte yapılacak bir eylem)


4. Geniş Zaman Kipi

  • Eki “-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür“dür. Olumsuz birinci şahıs çekimlerinde “-ma, -me“, ikinci ve üçüncü şahıs çekimlerinde “-maz, -mez” ekleri kullanılır.
  • Her zaman yapılan, sürekli tekrarlanan eylemleri ifade eder.

Sabahları yürüyüş yaparım. (Her sabah yapılan bir eylem)

İki güne bir dükkâna uğrar.(Her zaman yapılan bir eylem)

 

HABER (BİLDİRME) KİPLERİNİN ÇEKİM TABLOSU

“Gel-” fiilinin haber (bildirme) kiplerine göre çekimidir.

 

Kişi (Şahıs)

Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman

Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Gelecek Zaman

Geniş Zaman

Olumlu

1. Tekil

Geldim

Gelmişim

Geliyorum

Geleceğim

Gelirim

2. Tekil

Geldin

Gelmişsin

Geliyorsun

Geleceksin

Gelirsin

3. Tekil

Geldi

Gelmiş

Geliyor

Gelecek

Gelir

1. Çoğul

Geldik

Gelmişiz

Geliyoruz

Geleceğiz

Geliriz

2. Çoğul

Geldiniz

Gelmişsiniz

Geliyorsunuz

Geleceksiniz

Gelirsiniz

3. Çoğul

Geldiler

Gelmişler

Geliyorlar

Gelecekler

Gelirler

Olumsuz

1. Tekil

Gelmedim

Gelmemişim

Gelmiyorum

Gelmeyeceğim

Gelmem

2. Tekil

Gelmedin

Gelmemişsin

Gelmiyorsun

Gelmeyeceksin

Gelmezsin

3. Tekil

Gelmedi

Gelmemiş

Gelmiyor

Gelmeyecek

Gelmez

1. Çoğul

Gelmedik

Gelmemişiz

Gelmiyoruz

Gelmeyeceğiz

Gelmeyiz

2. Çoğul

Gelmediniz

Gelmemişsiniz

Gelmiyorsunuz

Gelmeyeceksiniz

Gelmezsiniz

3. Çoğul

Gelmediler

Gelmemişler

Gelmiyorlar

Gelmeyecekler

Gelmezler

Olumlu Soru

1. Tekil

Geldim mi

Gelmiş miyim

Geliyor muyum

Gelecek miyim

Gelir miyim

2. Tekil

Geldin mi

Gelmiş misin

Geliyor musun

Gelecek misin

Gelir misin

3. Tekil

Geldi mi

Gelmiş mi

Geliyor mu

Gelecek mi

Gelir mi

1. Çoğul

Geldik mi

Gelmiş miyiz

Geliyor muyuz

Gelecek miyiz

Gelir miyiz

2. Çoğul

Geldiniz mi

Gelmiş misiniz

Geliyor musunuz

Gelecek misiniz

Gelir misiniz

3. Çoğul

Geldiler mi

Gelmişler mi

Geliyorlar mı

Gelecekler mi

Gelirler mi

Olumsuz Soru

1. Tekil

Gelmedim mi

Gelmemiş miyim

Gelmiyor muyum

Gelmeyecek miyim

Gelmem mi

2. Tekil

Gelmedin mi

Gelmemiş misin

Gelmiyor musun

Gelmeyecek misin

Gelmez misin

3. Tekil

Gelmedi mi

Gelmemiş mi

Gelmiyor mu

Gelmeyecek mi

Gelmez mi

1. Çoğul

Gelmedik mi

Gelmemiş miyiz

Gelmiyor muyuz

Gelmeyecek miyiz

Gelmez miyiz

2. Çoğul

Gelmediniz mi

Gelmemiş misiniz

Gelmiyor musunuz

Gelmeyecek misiniz

Gelmez misiniz

3. Çoğul

Gelmediler mi

Gelmemişler mi

Gelmiyorlar mı

Gelmeyecekler mi

Gelmezler mi

 

B. Dilek (Tasarlama) Kipleri

  • Zaman anlamı taşımayan fiillerdir.
  • Bir dileği, bir isteği, yapılması gereken bir durumu ifade eden kiplerdir.
  • Kip ve kişi ekleriyle eylemlerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ya da olumsuz soru biçiminde çekimleri yapılır.
  • Dört ana başlıkta incelenir:

1. Dilek (Tasarlama) Kipi

  • Eki “-sa, -se“dir.
  • Eylemin gerçekleşmesi dilek ya da şarta bağlıdır.

Keşke tüm soruları doğru cevaplayabilsem. (Dilek anlamı)

Düzenli ve disiplinli çalışırsa zaten başarır. (Koşul/Şart anlamı)


2. İstek Kipi

  • Eki “-a, -e“dir.
  • Eylemin gerçekleşmesine istek bildirir.

Ben de sizinle geleyim mi? (İstek anlamı)

Birazdan mola verelim. (İstek anlamı)


3. Gereklilik Kipi

  • Eki “-malı, -meli“dir.
  • Eylemin mutlaka yapılması gerektiği anlamı verir.

Saat üçte kardeşimi okuldan almalıyım. (Gereklilik anlamı)

Ödevimi bu akşam bitirmeliyim. (Gereklilik anlamı)


4. Emir Kipi

  • Eki yoktur.
  • Eylemin yapılması gerektiğini emir şeklinde bildirir.

Odanı çabuk topla! (Emir anlamı)

Biraz acele et! (Emir anlamı)


Fiillerde Anlam (Kip/Zaman) Kayması

  • Fiillerde kullanılan kip ile kastedilen kipin farklı olmasıdır.
  • Bir kip, başka bir kipin anlamını yansıtacak şekilde kullanılır.

Bu odayı hemen temizleyeceksin
Kullanılan kip: Gelecek zaman kipi
Kastedilen kip: Emir kipi

Trabzon’a bir ay sonra gelirim.
Kullanılan kip: Geniş zaman kipi
Kastedilen kip: Gelecek zaman kipi

Her salı burada pazar kuruluyor.
Kullanılan kip: Şimdiki zaman kipi
Kastedilen kip: Geniş zaman kipi

Hoca bir gün ava çıkar.
Kullanılan kip: Geniş zaman kipi
Kastedilen kip: Duyulan geçmiş zaman kipi

 

DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİNİN ÇEKİM TABLOSU

“Gel-” fiilinin dilek (tasarlama) kiplerine göre çekimidir.

 

Kişi (Şahıs)

Dilek (Şart) Kipi

İstek Kipi

Gereklilik Kipi

Emir Kipi

Olumlu

1. Tekil

Gelsem

Geleyim

Gelmeliyim

2. Tekil

Gelsen

Gelesin

Gelmelisin

Gel

3. Tekil

Gelse

Gele

Gelmeli

Gelsin

1. Çoğul

Gelsek

Gelelim

Gelmeliyiz

2. Çoğul

Gelseniz

Gelesiniz

Gelmelisiniz

Gelin (Geliniz)

3. Çoğul

Gelseler

Geleler

Gelmeliler

Gelsinler

Olumsuz

1. Tekil

Gelmesem

Gelmeyeyim

Gelmemeliyim

2. Tekil

Gelmesen

Gelmeyesin

Gelmemelisin

Gelme

3. Tekil

Gelmese

Gelmeye

Gelmemeli

Gelmesin

1. Çoğul

Gelmesek

Gelmeyelim

Gelmemeliyiz

2. Çoğul

Gelmeseniz

Gelmeyesin

Gelmemelisiniz

Gelmeyin (Gelmeyiniz)

3. Çoğul

Gelmeseler

Gelmeye

Gelmemeliler

Gelmesinler

Olumlu Soru

1. Tekil

Gelsem mi

Geleyim mi

Gelmeli miyim

2. Tekil

Gelsen mi

Gelesin mi

Gelmeli misin

3. Tekil

Gelse mi

Gele mi

Gelmeli mi

Gelsin mi

1. Çoğul

Gelsek mi

Gelelim mi

Gelmeli miyiz

2. Çoğul

Gelseniz mi

Gelesiniz mi

Gelmeli misiniz

3. Çoğul

Gelseler mi

Geleler mi

Gelmeliler mi

Gelsinler mi

Olumsuz Soru

1. Tekil

Gelmesem mi

Gelmeyeyim mi

Gelmemeli miyim

2. Tekil

Gelmesen mi

Gelmeyesin mi

Gelmemeli misin

3. Tekil

Gelmese mi

Gelmeye mi

Gelmemeli mi

Gelmesin mi

1. Çoğul

Gelmesek mi

Gelmeyelim mi

Gelmemeli miyiz

2. Çoğul

Gelmeseniz mi

Gelmeyesiniz mi

Gelmemeli misiniz

3. Çoğul

Gelmeseler mi

Gelmeyeler mi

Gelmemeliler mi

Gelmesinler mi