7. Sınıf Fiiller (Eylemler) Konu Anlatımı

FİİL (EYLEM)

  • İş, oluş, hareket bildiren sözcüklere fiil denir.

Bugün sabah erkenden kalktım.

Ben de sizinle geleyim.

  • Sözcük, mastar eklerinden (-mak/-mek) birini aldığında anlamlı oluyorsa fiildir; anlamsız oluyorsa isimdir.

Taşınıyor Taşın(mak), anlamlı olduğu için fiildir.

Çocuktur Çocuk(mak), anlamsız olduğu için isimdir.

Getirmelisin Getir(mek), anlamlı olduğu için fiildir.

Yorulduk Yorul(mak), anlamlı olduğu için fiildir.

  • Fiillerden sonra kullanılan kısa çizgi -mak/-mek anlamında kullanılır.

Söyle- diye yazılır, söylemek diye okunur.



 

Uyarı:

“-mak/-mek” ekleri aynı zamanda bir yapım ekidir. Eklendiği sözcüğü isim yapar.Senin görevin çalışmaktır. Çalışmak sözcüğü isimdir çünkü çalışmak(mak) diyemeyiz.

 

Mastar Hâlindeki Fiiller (Eylemler)

  • Fiillerin kök ve gövdelerine -mak/-mek eklerini getirdiğimizde fiilin mastarını bulmuş oluruz.
Fiil (Eylem) Fiilin (Eylemin) Mastarı
yazıştık yazışmak
incelettirildi incelettirilmek
geldiler gelmek
boyutlandırdık boyutlandırmak
doyduk doymak
  • Fiillerin kök ve mastarı birbirine karıştırılmamalıdır. Fiilin mastarı, sözcükten çekim ekleri (kip ve şahıs ekleri) atıldıktan sonra geriye kalan kısmıdır.

Çarpıştırdık

Kökü: Çarp- ya da çarp(mak) Mastarı: Çarpıştırmak

Yıkattırıldı

Kökü: Yıka- ya da yıka(mak) Mastarı: Yıkattırılmak

FİİLLERİN ANLAM ÖZELLİKLERİ

1. İş (Kılış) Fiilleri

  • İş/kılış fiilleri; bir işi, hareketi anlatan fiillerdir.
  • İşi yapan bir özne vardır ve bu işten etkilenen bir varlık (nesne) bulunur.
  • İş/kılış fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı olur.
  • İş/kılış fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap verirler.

“Sincap fındık yedi.” cümlesini inceleyelim:

“Ye-” eylemi bir işi, hareketi anlatıyor.

Yeme eylemini yapan, sincap; sincabın yaptığı işten etkilenen varlık, fındık.

Onu yedi.” dediğimizde anlamlı oluyor.

“Sincap neyi/kimi yedi?” şeklinde soru sorabiliyoruz.

iç(mek), getir(mek), anlat(mak), kaldır(mak), topla(mak), karıştır(mak)…


2. Oluş Fiilleri

  • Oluş fiilleri, varlıkta kendiliğinden oluşan değişikliği anlatan fiillerdir.
  • Eylemin gerçekleşmesi için belli bir süre gerekir çünkü zamanla ortaya çıkan durumu anlatırlar.
  • Oluş fiillerinde işten etkilenen bir varlık (nesne) bulunmaz.
  • Oluş fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamsız olur.
  • Oluş fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap vermezler.

Ayşe teyze çok yaşlanmış.” cümlesini inceleyelim:

“Yaşlan-” kişinin elinde olmayan bir eylemdir ve kendiliğinden oluşan değişikliği anlatır.

Yaşlanmak için belirli bir süre gereklidir.

Onu yaşlandı.” dediğimizde anlamsız oluyor.

“Ayşe teyze neyi/kimi yaşlanmış?” şeklinde soru soramıyoruz.

şişmanla(mak), doğ(mak), çürü(mek), büyü(mek), hastalan(mak), bayatla(mak)…


3. Durum Fiilleri

  • Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir.
  • İşi başlatmak ve bitirmek işi yapan kişinin (öznenin) elindedir.
  • İşi yapan bir kişi (özne) vardır ancak bu işten etkilenen bir varlık (nesne) yoktur.
  • Durum fiillerinin başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamsız olur.
  • Durum fiilleri; “Neyi?”, “kimi?” sorularına cevap vermezler.

Betül beni görünce güldü.” cümlesini inceleyelim:

  • “Gül-” eylemini başlatmak ve bitirmek elimizdedir.
  • Onu güldü.” dediğimizde anlamsız oluyor.
  • “Betül neyi/kimi güldü?” şeklinde soru soramıyoruz.

Durum Fillerine Örnekler: Uyu(mak),otur(mak), sus(mak), ağla(mak), dur(mak), uzan(mak), çık(mak)…

Uyarı:

Kimi eylemlerin kılış, durum ya da oluş anlamı taşıması eylemlerin cümlede kullanılışlarına (anlamlarına) bağlıdır.Çocuk kapıyı açtı. (İş/Kılış)

Bütün çiçekler açtı. (Oluş)

FİİL KİPLERİ

A. Haber (Bildirme) Kipleri

  • Zaman anlamı taşıyan fiillerdir.
  • Eylemin geçmişte, şu anda, gelecekte ya da her zaman yapıldığını bildirir.
  • Kip ve kişi ekleriyle eylemlerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ya da olumsuz soru biçiminde çekimleri yapılır.
  • Dört ana başlıkta incelenir:

1. Geçmiş Zaman Kipi

 

a. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman
  • Eki “-dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü“dür.
  • Kişinin yaşadığı ya da gördüğü bir eylemi anlatır.
  • Fiilin gerçekleştiği kesindir.

Dayım dün akşam geldi. (Görülen bir eylem)

Top oynarken düşm. (Yaşanan bir eylem)

b. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman
  • Eki “-mış, -miş, -muş, -müş“tür.
  • Kişinin duyduğu ya da öğrendiği bir eylemi anlatır.
  • Fiilin gerçekleştiği kesin değildir.
  • Sonradan fark edilme anlamı da katar.

Dayısı dün akşam gelmiş. (Duyulan, öğrenilen bir eylem)

Üzerime yemek dökmüşüm. (Sonradan fark edilme anlamı)


2. Şimdiki Zaman Kipi

  • Eki “-yor“dur. “-makta,-mekte” ekleri de şimdiki zaman anlamı veren eklerdir.
  • Eylemin yapılma zamanı ile söylenme zamanı aynıdır.

Odasında müzik dinliyor. (Şu an yapılan bir eylem)

Odasında müzik dinlemekte.


3. Gelecek Zaman Kipi

  • Eki “-acak, -ecek“tir.
  • Eylemin henüz yapılmamış, söylendikten sonraki bir zamanda yapılacağı anlamı verir.

Az sonra ders çalışmaya başlayacağım. (Gelecekte yapılacak bir eylem)


4. Geniş Zaman Kipi

  • Eki “-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür“dür. Olumsuz birinci şahıs çekimlerinde “-ma, -me“, ikinci ve üçüncü şahıs çekimlerinde “-maz, -mez” ekleri kullanılır.
  • Her zaman yapılan, sürekli tekrarlanan eylemleri ifade eder.

Sabahları yürüyüş yaparım. (Her sabah yapılan bir eylem)

İki güne bir dükkâna uğrar.(Her zaman yapılan bir eylem)

 

HABER (BİLDİRME) KİPLERİNİN ÇEKİM TABLOSU

“Gel-” fiilinin haber (bildirme) kiplerine göre çekimidir.

Kişi (Şahıs)

Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman

Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Gelecek Zaman

Geniş Zaman

Olumlu

1. Tekil Geldim Gelmişim Geliyorum Geleceğim Gelirim
2. Tekil Geldin Gelmişsin Geliyorsun Geleceksin Gelirsin
3. Tekil Geldi Gelmiş Geliyor Gelecek Gelir
1. Çoğul Geldik Gelmişiz Geliyoruz Geleceğiz Geliriz
2. Çoğul Geldiniz Gelmişsiniz Geliyorsunuz Geleceksiniz Gelirsiniz
3. Çoğul Geldiler Gelmişler Geliyorlar Gelecekler Gelirler

Olumsuz

1. Tekil Gelmedim Gelmemişim Gelmiyorum Gelmeyeceğim Gelmem
2. Tekil Gelmedin Gelmemişsin Gelmiyorsun Gelmeyeceksin Gelmezsin
3. Tekil Gelmedi Gelmemiş Gelmiyor Gelmeyecek Gelmez
1. Çoğul Gelmedik Gelmemişiz Gelmiyoruz Gelmeyeceğiz Gelmeyiz
2. Çoğul Gelmediniz Gelmemişsiniz Gelmiyorsunuz Gelmeyeceksiniz Gelmezsiniz
3. Çoğul Gelmediler Gelmemişler Gelmiyorlar Gelmeyecekler Gelmezler

Olumlu Soru

1. Tekil Geldim mi Gelmiş miyim Geliyor muyum Gelecek miyim Gelir miyim
2. Tekil Geldin mi Gelmiş misin Geliyor musun Gelecek misin Gelir misin
3. Tekil Geldi mi Gelmiş mi Geliyor mu Gelecek mi Gelir mi
1. Çoğul Geldik mi Gelmiş miyiz Geliyor muyuz Gelecek miyiz Gelir miyiz
2. Çoğul Geldiniz mi Gelmiş misiniz Geliyor musunuz Gelecek misiniz Gelir misiniz
3. Çoğul Geldiler mi Gelmişler mi Geliyorlar mı Gelecekler mi Gelirler mi

Olumsuz Soru

1. Tekil Gelmedim mi Gelmemiş miyim Gelmiyor muyum Gelmeyecek miyim Gelmem mi
2. Tekil Gelmedin mi Gelmemiş misin Gelmiyor musun Gelmeyecek misin Gelmez misin
3. Tekil Gelmedi mi Gelmemiş mi Gelmiyor mu Gelmeyecek mi Gelmez mi
1. Çoğul Gelmedik mi Gelmemiş miyiz Gelmiyor muyuz Gelmeyecek miyiz Gelmez miyiz
2. Çoğul Gelmediniz mi Gelmemiş misiniz Gelmiyor musunuz Gelmeyecek misiniz Gelmez misiniz
3. Çoğul Gelmediler mi Gelmemişler mi Gelmiyorlar mı Gelmeyecekler mi Gelmezler mi


 

B. Dilek (Tasarlama) Kipleri

  • Zaman anlamı taşımayan fiillerdir.
  • Bir dileği, bir isteği, yapılması gereken bir durumu ifade eden kiplerdir.
  • Kip ve kişi ekleriyle eylemlerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ya da olumsuz soru biçiminde çekimleri yapılır.
  • Dört ana başlıkta incelenir:

1. Dilek (Tasarlama) Kipi

  • Eki “-sa, -se“dir.
  • Eylemin gerçekleşmesi dilek ya da şarta bağlıdır.

Keşke tüm soruları doğru cevaplayabilsem. (Dilek anlamı)

Düzenli ve disiplinli çalışırsa zaten başarır. (Koşul/Şart anlamı)


2. İstek Kipi

  • Eki “-a, -e“dir.
  • Eylemin gerçekleşmesine istek bildirir.

Ben de sizinle geleyim mi? (İstek anlamı)

Birazdan mola verelim. (İstek anlamı)


3. Gereklilik Kipi

  • Eki “-malı, -meli“dir.
  • Eylemin mutlaka yapılması gerektiği anlamı verir.

Saat üçte kardeşimi okuldan almalıyım. (Gereklilik anlamı)

Ödevimi bu akşam bitirmeliyim. (Gereklilik anlamı)


4. Emir Kipi

  • Eki yoktur.
  • Eylemin yapılması gerektiğini emir şeklinde bildirir.

Odanı çabuk topla! (Emir anlamı)

Biraz acele et! (Emir anlamı)


Fiillerde Anlam (Kip/Zaman) Kayması

  • Fiillerde kullanılan kip ile kastedilen kipin farklı olmasıdır.
  • Bir kip, başka bir kipin anlamını yansıtacak şekilde kullanılır.

Bu odayı hemen temizleyeceksin
Kullanılan kip: Gelecek zaman kipi
Kastedilen kip: Emir kipi

Trabzon’a bir ay sonra gelirim.
Kullanılan kip: Geniş zaman kipi
Kastedilen kip: Gelecek zaman kipi

Her salı burada pazar kuruluyor.
Kullanılan kip: Şimdiki zaman kipi
Kastedilen kip: Geniş zaman kipi

Hoca bir gün ava çıkar.
Kullanılan kip: Geniş zaman kipi
Kastedilen kip: Duyulan geçmiş zaman kipi

 

DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİNİN ÇEKİM TABLOSU

“Gel-” fiilinin dilek (tasarlama) kiplerine göre çekimidir.

Kişi (Şahıs)

Dilek (Şart) Kipi

İstek Kipi

Gereklilik Kipi

Emir Kipi

Olumlu

1. Tekil Gelsem Geleyim Gelmeliyim

2. Tekil Gelsen Gelesin Gelmelisin Gel
3. Tekil Gelse Gele Gelmeli Gelsin
1. Çoğul Gelsek Gelelim Gelmeliyiz

2. Çoğul Gelseniz Gelesiniz Gelmelisiniz Gelin (Geliniz)
3. Çoğul Gelseler Geleler Gelmeliler Gelsinler

Olumsuz

1. Tekil Gelmesem Gelmeyeyim Gelmemeliyim

2. Tekil Gelmesen Gelmeyesin Gelmemelisin Gelme
3. Tekil Gelmese Gelmeye Gelmemeli Gelmesin
1. Çoğul Gelmesek Gelmeyelim Gelmemeliyiz

2. Çoğul Gelmeseniz Gelmeyesin Gelmemelisiniz Gelmeyin (Gelmeyiniz)
3. Çoğul Gelmeseler Gelmeye Gelmemeliler Gelmesinler

Olumlu Soru

1. Tekil Gelsem mi Geleyim mi Gelmeli miyim

2. Tekil Gelsen mi Gelesin mi Gelmeli misin

3. Tekil Gelse mi Gele mi Gelmeli mi Gelsin mi
1. Çoğul Gelsek mi Gelelim mi Gelmeli miyiz

2. Çoğul Gelseniz mi Gelesiniz mi Gelmeli misiniz

3. Çoğul Gelseler mi Geleler mi Gelmeliler mi Gelsinler mi

Olumsuz Soru

1. Tekil Gelmesem mi Gelmeyeyim mi Gelmemeli miyim

2. Tekil Gelmesen mi Gelmeyesin mi Gelmemeli misin

3. Tekil Gelmese mi Gelmeye mi Gelmemeli mi Gelmesin mi
1. Çoğul Gelmesek mi Gelmeyelim mi Gelmemeli miyiz

2. Çoğul Gelmeseniz mi Gelmeyesiniz mi Gelmemeli misiniz

3. Çoğul Gelmeseler mi Gelmeyeler mi Gelmemeliler mi Gelmesinler mi