Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı (8. Sınıf)

322
8-sinif-cumlenin-ogeleri

 

A. TEMEL ÖGELER

 

1. Yüklem:

  • Cümlede oluş, iş ve hareket bildiren sözcük ya da sözcük grubudur.
  • Cümlede ilk bulunan ögedir ancak yüklemi bulduran herhangi bir soru yoktur.
  • Diğer ögeleri bulabilmek için tüm sorular yükleme sorulur.
  • Fiiller, kip ve kişi eki alarak yüklem olabilir.

Mehmet çok hızlı koşuyorsun. Koş- fiili, “-yor” kip ekini ve “-sun” kişi ekini alarak yüklem olmuş.


  • İsimler veya isim soylu sözcükler ek-fiil alarak yüklem olabilir.

Mehmet iyi bir koşucuydu. Koşu sözcüğü, ek-fiilin görülen geçmiş zaman eki olan “-di”yi alarak yüklem olmuş.


  • Cümlede birden fazla yüklem bulunabilir.

Çok yoruldum, yatıp biraz dinleneceğim.


  • Yüklem, genelde cümlenin sonundadır ancak başında veya ortasında da olabilir.

Derya’yı dün sabah okulda görmüştüm.

Dün sabah okulda görmüştüm Derya’yı.

Görmüştüm Derya’yı dün sabah okulda.


  • Tek bir sözcük yüklem olabileceği gibi bir sözcük grubu da yüklem olabilir.

Arabası yarı yolda bozuldu.

Arabayı ağacın gölgesine park etti.


  • Tamamı yüklem olan cümleler de olabilir.

Yeşilin bin bir tonuyla bezeli bir ormandaydık.

Sınıfın en uzun boylu öğrencisiydi.


  • Tüm sözcük türleri yüklem olabilir.

Anahtarı düşürdüğü yer buraydı. Zamir

Tek görevi dosyaları düzenlemekti. Fiilimsi

Çöp kovaları binanın arkasındaydı. İsim tamlaması

Ömer, çalışkan bir çocuktur. Sıfat tamlaması

Yardımlarınız için teşekkür ederim. Birleşik fiil

Bu hediyeler, benim içinmiş. Edat grubu

Başım yine dara düştü. Deyim



2. Özne:

  • Bir cümlede bildirilen işi yapan, yüklemin bildirdiği durumu üzerine alan kişi veya varlıktır.
  • Cümlede yüklemden sonraki en önemli ögedir. Bu yüzden, yüklemden hemen sonra özne bulunur.
  • Özneyi bulabilmek için yükleme “Kim?” ve “Ne?” soruları sorulur. Ancak bu soruları
    “-en kim?”, “-en ne?”; “olan kim?”, “olan ne?” kalıplarıyla sormak en doğrusudur. Böylelikle olası bir özne-nesne karışıklığının önüne geçilmiş olur.
Deniz
Ö
, yeni bir kitap

aldı.
Y

Alan kim? -Deniz

Şiddetli rüzgâr,
Ö
ağacın dallarını kırmış.
Y

Kıran ne? -Şiddetli rüzgâr

Ömer,
Ö
ailenin tek çocuğudur.
Y

Ailenin tek çocuğu olan kim? -Ömer

Babaannesinin evi
Ö
üst sokaktaydı.
Y

Üst sokakta olan ne? -Babaannesinin evi


  • Gerçek ve sözde özne olmak üzere iki özne türü vardır.

1. Gerçek Özne: Açık ve gizli özne olmak üzere iki çeşittir.

-Açık Özne: Cümlede açıkça yazılı olan öznedir.

Neslihan Hanım
Açık Özne
, gazetesini sabahları

okur.
Y

Okuyan kim? -Neslihan Hanım

-Gizli Özne: Cümlede açıkça yazılı olamayan öznedir.

(O)  Gazetesini sabahları okur. Okuyan kim? -O

GÖ                                    Y

Uyarı:

Gizli özne, öge sıralanışında ve sayısında dikkate alınmaz.

(Biz) 
Geçen gün
ZT
Melih’le
ZT
markette
YT
karşılaştık.
Y

Öge sayısı: 4

Öge sıralanışı: ZT – ZT – YT – Y

2. Sözde Özne:
Eylemin, kimin tarafından yapıldığı belli olmayan cümlelerde yapılan işten etkilenen ögedir. Bir cümlede sözde özne olabilmesi için yüklemde mutlaka “-l” ve “-n” seslerinden birinin bulunması gerekir.

Davetiyeler,
ilgililere

yollandı
Y

yollanan ne? -Davetiyeler. Yollama işini yapan kim? -Belli değil.

Olay,
titizlikle

araştırıldı.
Y

Araştırılan ne? -Olay. Araştırma işini yapan kim? -Belli değil.

Uyarı:

“… tarafından” ya da “…-ca” kalıpları cümledeki öznenin türünü değiştirmez.

Suçlular, 
polis tarafından

tutuklandı
Y
Halk, 
yetkililerce

bilgilendirildi
Y

Bazı cümlelerde özne kullanılmayabilir.

Sabah , 
ZT
erken
ZT
kalkılacak
Y


B. YARDIMCI ÖGELER

1. Nesne (Düz Tümleç):

  • Cümlede, öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır.
  • Nesne, iki çeşittir.

a. Belirtili Nesne: Özneyi kullanarak yükleme sorulan “Neyi?”, “Kimi?”, “Nereyi?” sorularının cevabı belirtili nesneyi verir. Belirtili nesne olan sözcük ya da sözcük grubu belirtme hâl ekini (-i hâl ekini) alır.

Babam  
Ö
ağaçları
B.li N 
suluyor.
Y

Babam neyi suluyor? -Ağaçları

Zeynep  
Ö
ablasını
B.li N 
taklit ediyor.
Y

Zeynep kimi taklit ediyor? -Ablasını

Ağaçlar  
Ö
bahçeyi
B.li N 
süslüyor.
Y

Ağaçlar nereyi süslüyor? -Bahçeyi


a. Belirtisiz Nesne: Özneyi kullanarak yükleme sorulan “Ne?” sorusunun cevabı belirtisiz nesneyi verir.

Kardeşim,  
Ö
benden
YT 
bir bardak süt
B.siz N 
istedi.
Y

Kardeşim ne istedi? -Bir bardak süt

Ayla
Ö
“Bu konuyu çok iyi anladım.”
B.siz N 
dedi.
Y

Ayla ne dedi? – Bu konuyu çok iyi anladım.

2. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç):

  • Özneyi kullanarak yükleme sorulan “Kime?”, “Kimde?”, “Kimden?”; “Neye?”, “Neyde?”, “Neyden?”; “Nere(y)e?”, “Nerede?”, “Nereden?” sorularının cevabı yer tamlayıcısını verir.

  • Yer tamlayıcısı olan sözcük ya da sözcük grubunda mutlaka “-e, -de, -den” hâl eklerinden biri bulunur.

Eve ulaştığınızda bana haber verin. Kime haber verin? -Bana

Bir dönem köyde yaşadım. Nerede yaşadım? -Köyde

Yoğurt, sütten yapılır. Yoğurt neyden yapılır? -Sütten

Uyarı:

“-e, -de, -den” hâl eklerini alan her sözcük yer tamlayıcısı değildir.

Öfkeden
ZT
deliye dönmüştü.
Y

“Öfkeden” sözcüğü, sebep bildiriyor; bu nedenle yer tamlayıcısı değildir.

3. Zarf Tamlayıcısı (Zarf Tümleci):

  • Özneyi kullanarak yükleme sorulan “Ne zaman?”, “Nasıl?”, “Niçin?”, “Niye?”, “Neden?”, “Ne kadar?”, “Ne şekilde?”, “Ne ile?”, “Kim ile?”, “Nereye?”sorularının cevabı zarf tamlayıcısını verir.
Canım sıkıldığında
ZT
buraya
YT 
gelirim.
Y

Ne zaman gelirim? -Canım sıkıldığında

Meraklanma diye
ZT
senden
YT 
gizledik.
Y

Niye gizledik? -Meraklanma diye 

Beni almak için
ZT
arabayla
ZT 
gelmiş.
Y

Niçin gelmiş? -Beni almak için / Nasıl gelmiş? -Arabayla  

Uyarı:

“Nereye?” sorusuna cevap olan aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri, öte, beri gibi yer-yön bildiren sözcükler ek almadıklarında zarf tamlayıcısı; “-e, -de, -den” eklerinden birini aldıklarında yer tamlayıcısı olurlar.

Sude Hanım,
Ö
az önce
ZT 
aşağı
ZT 
indi.
Y

Sude Hanım nereye indi? -Aşağı

Sude Hanım,
Ö
az önce
ZT 
aşağıya
YT 
indi.
Y

Sude Hanım nereye indi? -Aşağıya

ÖGELERİN SORU TABLOSU

ÖGE ADI YÜKLEME YÖNELTİLECEK SORULAR AÇIKLAMA

ÖZNE

Fiil cümlelerinde,

(yüklem)+en kim?                   (yüklem)+en ne?

Mutlaka yalın halde bulunur. “Neyin?”, “Kimin?” diye bir öge buldurma sorusu yoktur. Eğer bu soruları sormak zorunda kalıyorsanız hata yapmışsınızdır.

İsim cümlelerinde                                           (yüklem)+olan kim?                   (yüklem)+olan ne?
BELİRTİSİZ NESNE

(DÜZ TÜMLEÇ)

Ne? Mutlaka yalın halde bulunur.
BELİRTİLİ NESNE

(DÜZ TÜMLEÇ)

Neyi?, Kimi?, Nereyi? Mutlaka ismin -i hâlinde bulunur.
YER TAMLAYICISI

(DOLAYLI TÜMLEÇ)

Kime?, Kimde?, Kimden?                      Neye?, Neyde?, Neyden?               Nere(y)e?, Nerede?, Nereden? Mutlaka ismin -e, -de, -den hâlinde bulunur.
ZARF TAMLAYICISI          (ZARF TÜMLECİ) Ne zaman?, Nasıl?, Niçin?, Niye?, Neden?, Ne kadar?, Ne şekilde?             Ne ile?, Kim ile?, Nereye? “Nereye?” sorusunun cevabı yalın halde ise zarf tümleci olur.


ÖGELER BULUNURKEN NELERE DİKKAT EDİLMEDİR?

  • Önce yüklem, sonra özne bulunur. Diğer ögeler, özne aracılığıyla yüklem sorulan sorularla bulunur.

Hasan, dün bisikletini olkulda vermiş.

Vermiş   Yüklem

Veren kim? Hasan (Özne)

Hasan neyi vermiş?  Bisikletini (Belirtili Nesne)

Hasan bisikletini ne zaman vermiş? Dün (Zarf Tümleci)

Hasan dün bisikletini nerede vermiş? Okulda (Dolaylı Tümleç)


  • Herhangi bir öge, bir tek sözcükten oluşabileceği gibi sözcük gruplarından da oluşabilir.
Murat,
Ö
arkadaşından
DT 
kitap
almış.
Y
Arda”nın telefonu
Ö
Ahmetlerin evinde
DT 
kalmış.
Y
Hayatı en zor zamanlarda bile yaşanır kılan
Özne  
sevdiklerimizin içimizi ısıtan varlığıydı.
  Yüklem
  • Deyimler, ikilemeler, edat grupları, fiilimsi grupları, yardımcı fiileler oluşan birleşik fiiller, isim ve sıfat tamlamaları tek bir ögedir, parçalanmaz.

Buraya her gelişimde içim açılıyor.   Deyim

Konuşa konuşa akşam ettiler.  İkileme

Söylediklerinin hiçbiri doğru değildi.   Edat grubu

Hasta olduğu için gelemedi.   Fiilimsi grubu

Teklifimi kabul ettiler. Birleşik fiil

Hava değişimden etkilendik sanırım.   İsim tamlaması

Yavru köpeği sahiplendik.   Sıfat tamlaması

Uyarı:

Bazen deyimler ve tamlamalar iç içe girebilir. Bu gibi durumlarda öge bir bütün olarak alınır.

Melda”nın ağzı
Tamlama  
kulaklarına varıyordu.

Deyim ve tamlamayı ayıramadığımız için cümlenin tamamı yüklemdir.

  • Cümlede her öge çeşidinden birden fazla olabilir.
Ayşe,
Ö
olanları duyunca
ZT 
sinirlendi;
arkadaşı
Ö
onu
B’li N 
hemen
ZT 
sakinleştirdi.
Y

  • Soru cümlelerinde ögeyi bulmak için cümleye cevap verilmesi karışıklığı önler.

Kapıdaki kimmiş?   Kapıdaki Kağan’mış. (Yüklem) 

Ders ne zaman bitecek? Ders saat üçte bitecek.(Zarf Tümleci) 

 Mehmet kimi  aradı?   Mehmet Ali’yi aradı.(Belirtili Nesne)


  • Ara sözler ögenin açıklayıcısı durumunda olabilir.
Annemi,
Belirtili Nesne
o fedakâr kadını,
Belirtili Nesnenin Açıklayıcısı
çok özledim.


  • Cümle dışı unsurlar, yükleme sorulan hiçbir soruya cevap vermeyen yapılardır. Ara cümleler, seslenmeler, ünlemler, onay bildiren sözcükler ve bazen bağlaçlar cümle dışı unsur olarak değerlendirilir.

Çalışınca, emin ol, başaramayacağın hiçbir şey yoktur. Ara cümle

Hey, sesimi duyan var mı? Seslenme

Tüh, yine geciktim.  Ünlem

Peki, ben de sizinle gelirim.  Onay

Baktı ve geçti.   Bağlaç

Uyarı:

Bağlaçlar her zaman cümle dışı unsur olmayabilir.

Arda ve Melih, birazdan gelecek. “ve” bağlacı bu cümlede öznenin içinde yer almıştır.

Gelecek olan kim? -Arda ve Melih (Özne)

  • Alıntı cümleler, ayrı ayrı ögelerine ayrılmaz. Genellikle bulundukları cümlenin nesnesi durumundadırlar.
Bekir amca
Ö
“Onun ipiyle kuyuya inilmez.”
Belirtisiz nesne
derdi.
Y
Uyarı:

“Kimin?”, “Neyin?” diye bir öge buldurma sorusu yoktur. Eğer bu soruları sormak zorunda kalmışsanız bir tamlamayı bölmüşsünüz demektir.

YANLIŞ

Ezgi’nin
Ö
heyecanı
B.li N
sesinden
YT
anlaşılıyordu.
Y

Kimin heyecanı anlaşılıyordu? -Ezgi’nin

HATA: Zincirleme isim tamlamasını böldüğümüz için “Kimin?” sorusunu sormak zorunda kaldık.

DOĞRU

Ezgi’nin heyecanı
Ö  
sesinden anlaşılıyordu.
  Y

Anlaşılan ne? -Ezgi’nin heyecanı?