Cümle Türleri Konu Anlatımı (8. Sınıf)

382
8-sinif-cumle-turleri

A) Yüklemin Türüne Göre Cümleler

1. Fiil (Eylem) Cümlesi:

  • Yüklemi haber veya dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiş olan cümlelerdir.
Manzarayı birlikte seyredelim.
Yüklem

Seyret- fiili dilek kipiyle çekimlenmiş.


Bugün alışverişe gidilecek.
Yüklem

Git- fiili haber kipiyle çekimlenmiş.

2. İsim (Ad) Cümlesi:

  • Yüklemi ek fiil ile çekimlenmiş olan cümlelerdir.
Ortam kalabalıktı.
Yüklem

Kalabalık sözcüğü ek fiil ile çekimlenmiş.


Yaptığı tek spor, yürümekti.
Yüklem

Yürümek sözcüğü ek fiil ile çekimlenmiş.

Uyarı:

  • Yüklemi sesteş (eş sesli) bir sözcük olan cümlelere dikkat etmek gerekir. Cümleyi okumadan yanızca yükleme bakılırsa hata yapılır.

Geç de olsa sonunda köye vardı. Fiil cümlesi

Çantasında birkaç parça eşya vardı. İsim cümlesi


  • Yüklemin türü bulunurken asla köke bakılmaz, sözcüğün yapım eki almış son hâline bakılır.

Çalışmaktır . Çalış- sözcüğü fiildir ama “-mak” eki onu isim yapmıştır. Sonuç olarak isim cümlesidir.

Sakinleşti . Sakin sözcüğü isimdir ama “-leş” eki onu fiil yapmıştır. Sonuç olarak fiil cümlesidir.



B) Yüklemin Yerine Göre Cümleler

1. Kurallı (Düz) Cümle:

  • Yüklemi sonda olan cümleler, kurallı cümledir.
Fiiller konusunu dönem başında öğrenmiştik.
Yüklem

Kurallı cümle

2. Devrik (Kuralsız) Cümle:

  • Yüklemi sonda olmayan cümleler, devrik cümledir.
Dönem başında öğrenmiştik.
Yüklem
fiiller konusunu.
Unuttum
Yüklem
yine neler alacağımı.
3. Eksiltili Cümle:

  • Yüklemi olmayan cümleler, eksiltili cümledir.
  • Eksiltili cümlelerin sonu üç nokta (…) konur.

Tam oturup dinlenecekken
Hava öyle soğuk ki

C) Anlamları Bakımından Cümleler

1. Olumlu Cümle:

  • İsim veya fiil cümlelerinde yüklemde bildirilen işin gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini ya da var olduğunu belirten cümleler, olumlu cümledir.

Yardımlarımızdan dolayı bize teşekkür etti. Olumlu cümle

Bende biraz para var. Olumlu cümle


  • Kötü ya da olumsuz olarak algıladığımız durumlar, cümleyi olumsuz yapmaz. Önemli olan şey, yargının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.

Top oynarken ayağını kırmış. Olumlu cümle

Yaşlı köpekleri dün ölmüş. Olumlu cümle

2. Olumsuz Cümle:

  • İsim veya fiil cümlelerinde yüklemde bildirilen işin gerçekleşmediğini, gerçekleşmeyeceğini ya da var olmadığını belirten cümleler, olumsuz cümledir..

  • Olumsuz cümleler; “-ma, -me, -mı, -mi, -mu, -mü; -maz, -mez; -sız, -siz, -suz, -süz” ekleriyle ve “yok, değil” sözcükleriyle yapılır.

Çam, meyve ağacı değildir. Olumsuz cümle

Evde hiç ekmek yok. Olumsuz cümle

Uzun zamandır sinemaya gitmiyorum. Olumsuz cümle

Elmalar tatsızdı. Olumsuz cümle

Gece bir türlü uyuyamadım. Olumsuz cümle

Uyarı:

  • Bazı cümleler biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir.

Cümle: Kadıncağız sabahtan beri ne yiyor ne içiyor.
Cümleden Çıkan Anlam: Kadıncağız sabahtan beri yemedi medi.
Sonuç:“Kadıncağız sabahtan beri ne yiyor ne içiyor.” cümlesi olumsuz bir cümledir.

Cümle: Bu masraflara para mı dayanır?
Cümleden Çıkan Anlam: Bu masraflara para dayanmaz.
Sonuç: “Bu masraflara para mı dayanır?” cümlesi olumsuz bir cümledir.


  • Bazı cümleler biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir.

Cümle: Seni anlayor değilim.
Cümleden Çıkan Anlam: Seni anlıyorum.
Sonuç:“Seni anlamıyor değilim.” cümlesi olumlu bir cümledir.

Cümle: Küçücük dükkânda yok yok.
Cümleden Çıkan Anlam: Küçücük dükkânda her şey var.
Sonuç: “Küçücük dükkânda yok yok.” cümlesi olumlu bir cümledir.


  • Biçimce ve anlamca olumlu/olumsuzluk ifadeleri verilmeden cümlenin anlamı sorulduğunda, biçime değil anlama bakarız çünkü esas olan anlamdır.

Senin için fedakârlık yapmayacak değilim. Olumlu cümle

3. Soru Cümlesi:

  • Cevap almak için kurulan cümleler, soru cümleleridir.

Bunların hepsini yiyecek misin?


  • Soru cümleleri, gerçek ve sözde soru cümleleri olmak üzere ikiye ayrılır:

a) Gerçek Soru Cümleleri: Amaç, soruya cevap almaktır.

Akşam beni kaçta ararsın?

Evcil hayvanınız var mı?

b) Sözde Soru Cümleleri: Amaç cevap almak değil daha çok bilineni vurgulamaktır.

Ne çok çalıştığını bilmez olur muyum? (Onaylama)

Bunları ben mi söylemişim? (İnkâr)

Bu parayla ne alınır ki? (Azımsama)

İnsan, sevdiğini hiç üzer mi? (Ayıplama, kınama)

Bir bardak çay alabilir miyim? (Rica)

4. Ünlem Cümlesi:

  • Sevgi, korku, heyecan, şaşkınlık gibi duyguları ifade eden cümlelerdir.

Tüh, annemin en sevdiği vazoyu kırdım!
Eyvah, yine yağmura yakalanacağım!



D) Yapılarına Göre Cümleler

  • Yapılarına göre cümleler konusunun iyi anlaşılabilmesi için yan cümle ve temel cümle kavramlarının iyi bilinmesi gerekir.

Temel Cümle: Birleşik cümlelerde yarım yargıları sonuca bağlayan, asıl yargıyı bildiren cümledir. Temel cümle, içerisinde mutlaka yüklemi barındırmalıdır.

Ahmet’i bugün statta gördüm.
Temel cümle

Gördüm, yüklemdir aynı zamanda temel cümledir.

Dosyaları evde unuttum.
Temel cümle

Unuttum, yüklemdir; temel cümle, yüklemi içerisinde barındırmaktadır.


Yan Cümle: Birleşik cümlelerde ana cümlenin anlamını tamamlayan yardımcı unsurlardır. Genellikle yarım yargı bildirirler. Türkçemizde yan cümle dört şekilde yapılır:

  • Fiilimsilerle yapılır. Bir cümlede ne kadar fiilimsi varsa bir o kadar da yan cümle vardır.
Üşüyünce
Yan cümle
ellerini ovuşturarak
Yan cümle
içeri girdi.
Temel cümle
  • “-sa/-se” şart ekiyle yapılır.
Bir şeye ihtiyacın olursa
Yan cümle
ben buradayım.
Temel cümle
  • Yargıların bağlayan “ki” bağlacı ile yapılır.
Öyle sanıyorum ki
Yan cümle
akşama evde oluruz.
Temel cümle
  • Nesne görevindeki doğrudan anlatım cümleleriyle yapılır.
Terli terli soğuk su içme,
Yan cümle
dedi.
Temel cümle
  • Yapılarına göre cümleler dört başlık hâlinde incelenir:
1. Tek Yüklemli (Basit) Cümle:

  • Yüklem tektir ve herhangi bir yan cümle bulunmaz.
  • Cümlenin uzunluğu ya da kısalığı ölçü değildir.
Şu kale, en sağlam yapısıdır bu küçük kentin.
Yüklem
Görünce sor.
Yüklem

Yüklem tek olmasına rağmen yan cümle olduğu için basit cümle sayılmaz.

2. Birleşik Cümle:

  • Birleşik cümleleri dört başlık altında inceleyebiliriz:

 
a. İçinde Fiilimsi Olan Cümle (Girişik Birleşik Cümle):

  • Tek yüklemi olan ve yan cümlesinde fiilimsi bulunan cümlelerdir.
Beni görünce
Yan cümle
koşarak
Yan cümle
yanıma geldi.
Temel cümle
Uyarı:

  • Yüklemin içerisinde yer alan fiilimsiler yan cümle yapmaz, temel cümle olur.
Tek çaresi, onunla konuşmaktı..
Yüklem

Konuşmak sözcüğü fiilimsi olmasına rağmen yan cümle değildir.

b. Şartlı Birleşik Cümle:

  • Tek yüklem bulunur.
  • Şartlı birleşik cümleler “-sa/-se” ekleriyle yapılır.
  • Yan cümle, temel cümleye şart anlamı katarak bağlanır.
Kendine güvenmezsen
Yan cümle
başaramazsın.
Temel cümle
Uyarı:

  • Yan cümlesinde “-sa/-se” olup ayrıca bir de fiilimsi bulunuyorsa cümle yine şartlı birleşik cümle olur.

Anlatılanları iyi dinlersen konuyu çabuk kavrarsın.

c. “ki”li Birleşik Cümle:

  • Birden fazla yargının “ki” bağlacı ile bağlandığı cümlelerdir.
Anladım ki
Yan cümle
bu konuda ben yanılıyorum.
Temel cümle
d. İçinde Cümle Olan Cümle (İç İçe Birleşik Cümle):

  • Yüklem tek olur.
  • Yan cümlesinde doğrudan anlatım vardır.
  • Doğrudan anlatımlı cümle temel cümlenin nesnesi olmak zorundadır.
Bir haftaya kadar buraya dönmüş olacağım
Yan cümle (Belirtisiz nesne görevinde)
dedi.
Temel cümle
3. Birden Çok Yüklemli (Sıralı) Cümle:

  • Birden fazla yüklem vardır.
  • Yüklemler, virgülle ya da noktalı virgülle bağlanırlar.
Acıktım
Yüklem
bir şeyler yiyeceğim.
Yüklem
At ölür
Yüklem
meydan kalır
Yüklem
yiğit ölür
Yüklem
şan kalır
Yüklem
Uyarı:

  • Öge ortaklığı olanlar bağımlı, olmayanlar bağımsız sıralı cümle olur.
Ebru
Özne
bu paketleri sana bıraktı,
Yüklem
gitti.
Yüklem

Özne ortaklığı olduğu için bağımlı sıralı.

Ege uyudu,
Yüklem
Arda hâlâ oynuyor.
Yüklem

Hiçbir öge ortak değil, bağımsız sıralı.

4. Bağlacı Olan (Bağlı) Cümle:

  • Birden fazla yüklem vardır.
  • Yüklemler, bağlaçlarla birbirine bağlanır.
Kapıyı açtı
Yüklem
ve dışarı çıktı.
Yüklem
Hasta; yatağından doğruldu,
Yüklem
kalktı,
Yüklem
yürüdü
Yüklem
ve pencereyi açtı.
Yüklem

Bağlaçla bağlanan iki yargı varsa ondan önceki yargıların virgülle veya noktalı virgülle bağlanması durumu değiştirmez. O cümle bağlı cümle olur.

Uyarı:

  • Hem… hem…, ne… ne…, ya… ya…” gibi tekrarlı bağlaçlar, yüklemleri bağlarsa bağlı cümle oluşturur.
Hem okurum
Yüklem
hem yazarım.
Yüklem

Bağlı cümle

Ya benimle gelirsin
Yüklem
ya evde oturursun.
Yüklem

Bağlı cümle


  • Bağlaç kullanılan her cümle bağlı cümle (bağlacı olan cümle) olmaz. Bağlı cümle olabilmesi için yüklemleri birbirine bağlaması gerekir.
Ne annesini ne babasını oturursun.
Yüklem

Bağlı cümle değil çünkü yüklem tek.

Emel ve Sude, birlikte geziyor.
Yüklem

Bağlı cümle değil çünkü yüklem tek.