Yunanistan’ın ikinci büyük kenti Selanik, Ege Denizi’nin kuzey kıyılarında yer alıyor. Önemli bir ticaret, sanayi ve turizm merkezi olan Selanik’in metropol nüfusu bir milyonu geçiyor. Geçmişi MÖ 300’lere kadar giden, adını Büyük İskender’in kız kardeşinden alan kent; uzun süre de Osmanlının egemenliğinde kaldı.

Bu metnin konusu: Selanik’in tarihî ve coğrafi özellikleri

İnsanlık tarihi boyunca binlerce bilimsel icat, dünyamızın gelişimine yön verdi. Bilime önem veren ülkeler kalkındı, bilimde geri olan ülkeler çağ dışı kaldı. Biz de kalkınmak ve bağımsız olarak yaşamak istiyorsak bilimde ilerlemek zorundayız. Çünkü bilgi, en büyük güçlerden biridir.

Bu metnin başlığı: Bilim ve Gelişme

Bundan iki yıl önce bir eylül sabahıydı. İstanbul’un surları arasında tek başıma dolaşıyordum. Böyle gezintileri daima Yahya Kemal ile yapardım. Tanıyanlar bilir ki Yahya Kemal ile beraber olmak, onu dinlemek, bir lezzettir. Fakat onunla İstanbul içinde dolaşmak… İşte bu, vazgeçilmeyecek büyülü bir şey olur. Çünkü büyük şair; bu şehrin sesini, soluğunu duyanlardandır.

Bu metnin anahtar sözcükleri: Yahya Kemal, İstanbul, gezinti

Mutlu veya mutsuz olmanıza kim karar verir? Elbette siz, yalnızca siz. Bir insan mutlu olmayı isterse mutlu olur. Sürekli “Hiçbir şey iyi gitmiyor, hiçbir şey beni memnun etmiyor.” derseniz kolayca mutsuz bir insan olur çıkarsınız. Bunun yerine “Her şey iyi gidiyor, yaşamak çok güzel.” derseniz mutlu bir insan olursunuz.

Bu metnin ana fikri: Mutlu olmak kendi elimizdedir.

Rüzgâr esmiyor, yağmur dindi
Fotoğrafın solgun, sis içinde kalbim
Bir şarkı mırıldansam sensiz olmuyor
Dokunsam anılar kırılıp dağılıyor

Bu dizelerin ana duygusu: Özlem

Karahindiba; Avrupa, Asya ve Afrika’da yaygın olarak yetişen bir bitkidir. Bahçelerde, parklarda, yol kenarlarında ya da çayırlarda sıklıkla görülebilir. Sadece güzel görünmez, aynı zamanda şifalı bir bitkidir. Yaprakları Antalya bölgesinde salata olarak yenir. Çayı yapılır. Karahindibanın içinde vücudumuza yararlı birçok madde bulunur. A, B, C ve D vitaminleri ile potasyum, kalsiyum gibi mineraller vardır.

Bu metinden “karahindiba” ile ilgili ulaşılabilecek bilgiler:
Karahindiba’nın yetiştiği bölgeler
İçerdiği vitamin çeşitleri
Tüketim şekli

Empati, başkalarının duygularını anlamak ve onları hissetmeye çalışmak demektir. Mesela bir arkadaşımız üzgün olduğunda onun neden böyle hissettiğini anlamaya çalışırsak empati yapmış oluruz. Empati kurmak, başkalarının bakış açısını görmemize yardımcı olur, böylece daha hoşgörülü oluruz. Bu beceri, günlük hayatımızda sorunları çözmemize ve daha iyi iletişim kurmamıza yardımcı olur. Empati yapabilen kişiler, çevrelerindeki insanları daha iyi anlar ve daha anlayışlı davranır. Bu yüzden empati hem okulda hem de hayatın diğer alanlarında çok önemlidir.

Bu metnin yüzey anlamı: Empati, günlük yaşamda sorunları çözmek ve iletişimi geliştirmek için önemlidir.

Konuşmak; bireyin kendini ifade etmesi, düşüncelerini aktarması ve ilişki kurması açısından temel bir ihtiyaçtır. Açık ve samimi bir iletişim ortamı hem bireysel ilişkileri hem de toplumsal uyumu destekler. Ancak iletişimin sadece konuşmaktan ibaret olmadığı da unutulmamalıdır çünkü tek bir kişinin konuştuğu ortamda iletişimden bahsedilmez. Karşımızdakine söz hakkı vermek, onu dinlemek, yeri gelince susmak da iletişimin önemli parçalarındandır.

Bu metnin derin anlamı: İletişim; konuşma, susma ve dinlemenin uyum içinde gerçekleşmesiyle mümkün olur.

Bunun kesin bir açıklaması yok. Ama bilim insanlarının bu konuyla ilgili bazı görüşleri var. Vücut gün içinde aktiftir. Dinlenebilmesi için uykuya ihtiyacı olur. Gün boyunca yıpranan beden, uykuyla bakım-onarım evresine girer. Uyku sayesinde beynin salgıladığı kimyasal maddeler dengelenir. Uykuda, beynin topladığı veriler işlenir ve kalıcı hafızaya aktarılır.

Bu metin “İnsan vücudu uykuya neden ihtiyaç duyar?” sorusuna yanıt vermek amacıyla yazılmıştır.

Söylediği özlü sözler ve atasözleri, hakkında anlatılan efsaneler, destanlar, söylenen şiirlerin hepsi işte bu Türklüğün derin hafızasının ürünleridir.

c. Sonuç Bölümü
Metinde anlatılan konunun sonuca bağlandığı bölümdür.
Bu bölümde sonuç olarak, kısaca, özetle gibi ifadeler kullanılır.

Sonuç olarak Dede Korkut; farklı coğrafyalarda kaleme alınmış bölümlerden oluşan, farklı zamanlarda geçen, Türklüğü yakından ilgilendiren bir eserdir.

1. Kaplan da tarafsız bir şekilde bilgisi ve gücünü ortaya koyarak olayı çözüme kavuştururmuş.
2. Bu ormanda çok değişik hayvanların yanı sıra bir de çok güçlü bir kaplan yaşarmış.
3. Ormanda hayvanlar arasında bir geçimsizlik, bir kargaşa olduğunda durum olduğu gibi kaplana anlatılırmış.
4. Bu kaplan, o kadar güçlüymüş ki çevresindeki diğer hayvanlar ondan çok çekinirlermiş.
5. Hindistan’ın güney taraflarında ağaçlarının yeşilliği ile dillere destan olan bir orman varmış.

Doğru sıralama: 5-2-4-3-1

– – – – Bu gizemleri çözüp şairin mesajını alabilen okuyucu, büyülü bir dünyanın, şiir cennetinin içine girmiş demektir. Yeter ki şair, gerçek şair; okuyucu, gerçek okuyucu olsun.

Çözüm: Bu metnin anlam bütünlüğünü sağlamak için boş bırakılan yere “Şiir, şairin okuyucularına gönderdiği şifreli bir mesajdır.” cümlesini getirebiliriz.

(1) Okuldan çıkıp hemen eve dönmeyi düşünüyordu. (2) Yıllardan beri görüşemediği arkadaşını karşısında görünce şaşırdı. (3) Aman ne güzel tesadüf! (4) Dün de burada karşılaşmışlardı. (5) Kucaklaşıp hâl hatır sorduktan sonra yürümeye başladılar.

Çözüm: Bu metinde “4” numaralı cümle, “2” numaralı cümlenin zıddı bir durumdan bahsettiği için anlam bütünlüğünü bozmuştur.

(1) Kızıl sincap Trakya ve Anadolu’nun kuzeydoğusunda yaşarken Anadolu sincabı hemen hemen tüm Türkiye’de yaşar. (2) Ağaçlarda bulunan kovuklar ve ağaçkakanların açtığı delikler sincaplar için ideal yuvalama alanlarıdır. (3) Sincaplar ormanlarda bulunan meyve ve tohumlarla beslenir. (4) Meşe palamutları, ceviz, fındık ve badem sincapların temel besinleridir. (5) Bunların yanı sıra ağaç filizlerini, mantarlar ve böcekleri de yiyebilirler.

Çözüm: Bu metinde “3” numaralı cümle farklı bir konuya değindiği için metin bu bölümden ikiye ayrılabilir.

(I) Günümüzde şehirler; hız ve tüketime odaklanan, doğadan ve insani ilişkilerden kopmuş alanlara dönüşmüş durumda. (II) Modern yaşam tarzı insanların sağlığını, mutluluğunu ve doğayla olan bağını zayıflatırken kentleri de karmaşık hâle getirdi aslında. (III) Bu yaşam tarzına alternatif olarak ortaya çıkan bir oluşum var: Sakin Şehir Hareketi. (IV) Ülkemizde Artvin’in Şavşat ilçesi, Isparta’nın Eğirdir ilçesi, Muğla’nın Köyceğiz ilçesi Sakin Şehir Listesi’ne girmiştir.

Çözüm: Bu metinde (III) numaralı cümleden sonra “Sakin Şehir Hareketi; yaşamı yavaşlatmayı, değerlerimize sahip çıkmayı, doğayla uyumlu, sürdürülebilir, sağlıklı ve sakin bir şehir yaşamını savunuyor.” cümlesi getirilirse metnin anlam bütünlüğü bozulmaz.

Petrol ya da kömürle işleyen fabrikalar atmosfere fazla miktarda zehirli gaz ve kimyasal madde salar. Bunlar yağmur ve karla birleşerek yüzlerce kilometre uzağa asit yağmurları olarak yağar, yağdığı yerlerde ağaca zarar verir, göllerde yaşam sona erer. Asit yağmurlarının yüzlerce kilometre uzağa yağmasının nedeni rüzgârdır. Örneğin İngiltere’deki fabrikalardan atmosfere yayılan kimyasal maddeler rüzgârla İsviçre’ye kadar taşınmış ve İsviçre’deki göllerde yaşayan balık ve bitkilerin büyük kısmını öldürmüştür.

b. Tanıtma

Okuyucuya bir konu hakkında bilgi vermek için yazılan paragraflardır. Herhangi bir kavram, durum ya da nesne tanıtılır.

Tulum, Türkiye’nin Doğu Karadeniz bölgesine özgü geleneksel bir nefesli çalgıdır ve özellikle Artvin, Rize ile Trabzon çevresinde halk müziğinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Tulum, içine hava üflenerek şişirilen bir torba ve bu torbaya bağlı borular aracılığıyla çalınır. Genellikle keçi ya da koyun derisinden yapılan torba, havayı içinde tutarak sürekli bir basınç sağlar. Bu sayede, çalgıyı çalan kişi nefes vermeyi bıraksa bile ses kesilmeden devam eder. Gür ve kendine özgü tınısıyla horon başta olmak üzere birçok yöresel dansa eşlik eden tulum; sadece bir çalgı değil, aynı zamanda Karadeniz kültürünün duygusunu ve coşkusunu yansıtan güçlü bir simgedir.

c. Betimleme

Temel amaç, varlıkları okuyucunun zihninde canlandırmaya çalışmaktır. Gözlem esastır ve olay yazılarında sıkça karşımıza çıkar. Betimleme paragraflarında hareketlilik yoktur ya da çok azdır. Betimlemeyi fotoğraf makinesi gibi düşünebilirsiniz.

Gökyüzü, günün son ışıklarıyla sarıya çalan bir renk almış. Denizin uçsuz bucaksız mavi sularına karşı dimdik yükselen deniz feneri, sessiz bir muhafız gibi bekliyor. Fenerin etrafındaki kayalar zamanla yosunlanmış, denizin hırçın dalgalarıyla aşındırılmış. Az ötede yeşilin farklı tonlarını barındıran bir orman başlıyor.

d. Öyküleme

Temel amaç, yaşanmış ya da yaşanabilir bir olayı okuyucunun zihninde canlandırmaya çalışmaktır. Gözlem esastır ve olay yazılarında sıkça karşımıza çıkar. Öyküleme paragraflarında hep bir hareket vardır. Öykülemeyi video kayıt cihazı gibi düşünebiliriz.

Adam hastanenin bekleme odasına girdi. Odada tek başına oturan çocuğa dikkatlice baktı. Çocuk, odada arkasına yaslanmış oturuyordu. Yavaşça ona yaklaştı. Çocuk üşümüş ve korkmuş görünüyordu. Yanına oturdu ve elini çocuğun omzuna koydu. Çocuk; kendisine sevgiyle yaklaşan adamı görünce gülümsedi, böylece arkadaşlıkları başlamış oldu.

Oftalmoskop, göz doktorları (oftalmologlar) ve diğer sağlık profesyonellerinin göz içindeki yapıları incelemelerine yardımcı olan bir tıbbi cihazdır. Genellikle göz dibi muayenesinde kullanılır. Gözün retina, optik sinir ve damarlarını görmek için bu aletten yararlanılır.

b. Örneklendirme
Bir düşünceyi somutlaştırmak için örneklerden yararlanmaktır.
Temel amaç, düşüncenin anlaşılmasını sağlamaktır.

Dalgalar ve akıntılar tarafından taşınan kum ve çakıl gibi maddeler, durgun kıyı bölgelerinde birikerek bir set oluşturur. “Kıyı kordonu” adı verilen bu doğal set, zamanla bir koy ya da körfezin denizle olan bağlantısını keserek bölgenin bir lagüne dönüşmesine yol açar. Fethiye’de Ölüdeniz, Marmara’da Terkos, İstanbul’da Büyükçekmece ve Küçükçekmece Gölleri ülkemizin en bilinen lagünleridir.

c. Karşılaştırma
Birden fazla varlık ya da kavram arasındaki benzerliklerin ve karşıtlıkların kıyaslanmasıdır.

Kaplan ve aslan, kedigiller ailesinin iki büyük yırtıcısı olmasına rağmen fiziksel özellikler ve davranışlar açısından belirgin farklılıklar gösterir. Kaplanlar genellikle yalnız yaşar, vücutları turuncu renkte olup siyah çizgilerle desenlenmiştir. Aslanlar ise sosyal hayvanlardır, sürüler hâlinde yaşar ve grup olarak avlanır. Kaplanlar, su kenarlarında yüzmeyi severken aslanlar, savana ortamındaki açık alanlara daha iyi uyum sağlar.

d. Benzetme

Aralarında ilgi bulunan iki kavramdan birinin diğerine benzetilmesidir.

Buenos Aires’te ilginç bir bina bulunur: Kavanagh Binası. Bu bina 1936 yılında inşa edilmiş ve o dönemde Güney Amerika’nın en yüksek binası olmuştur. Bina 120 metre yüksekliğindedir ve 30 katlıdır. Kavanagh Binası’nın en dikkat çekici özelliği şeklidir. Uç kısmı bir geminin burnuna benzer. Günümüzde hem ofis hem de konut olarak kullanılmaya devam etmektedir.

e. Sayısal Verilerden Yararlanma

Düşüncenin ispatlanabilmesi için istatistik içeren verilerden yararlanılmasıdır.
İstatistiki veriler rakamlarla belirtilebileceği gibi yazıyla da belirtilebilir.

Eğitim ve okuryazarlık, bireylerin yaşam kalitesini artıran ve toplumların kalkınmasına katkı sağlayan en önemli faktörlerdir. 2022 yılı itibarıyla dünya genelinde okuryazarlık oranı yaklaşık %86’dır. Bu oran gelişmiş ülkelerde %95’in üzerine çıkarken gelişmekte olan ülkelerde %70’lere kadar düşebilmektedir. UNICEF verilerine göre dünya çapında 260 milyon çocuk ve genç okuldan uzakta kalmaktadır. Bu, özellikle savaş yaşayan ve yoksulluk çeken bölgelerde daha belirgindir.

f. Tanık Gösterme

Bir düşüncenin doğruluğuna okuyucuyu inandırabilmek için tanınan, bilinen, itibar gösterilen kişilerin sözlerinden alıntı yapılmasıdır.
Kişi belirtilmeden yalnızca kişinin sözünü kullanarak da tanık gösterme yapılabilir. Sonuçta o sözü araştırarak da söyleyen kişiyi bulabiliriz.

Erteleme hastalığına yakalanmış gibiyiz. Pazartesiden itibaren spor yapacağım, bu yıldan itibaren düzenli kitap okuyacağım, sağlıklı besleneceğim… Planlarımızın sonu hiç gelmiyor, bu konuda çok bonkörüz ama iş yapmaya gelince ha bu hafta ha diğer ay derken kendimize verdiğimiz sözlerin hiçbirini tutamıyoruz. “Yarın bambaşka bir insan olacağım diyorsun. Peki, niçin bugünden başlamıyorsun?” der Epiktetos. Ne kadar yerinde bir soru. Bugün başlamalıyız, hemen şimdi başlamalıyız hatta. Atılan ilk küçük adım, ertelediğimiz büyük hayallerin ilk kıvılcımı olabilir. Kendimize verdiğimiz sözleri tutmanın tek yolu, onları ertelememektir. Çünkü değişim; bir sonraki pazartesi değil, tam şu anda başlar.

Soğuğun etkisiyle donmaya başlayan zeminde kaymamak için dikkatli adımlarla yaklaştım kitapçıya. İçeri girdiğimde o canım kitap kokusu buram buram çarptı burnuma.

b. Üçüncü Kişi Ağzıyla Anlatım:

Yazar, duyduğu ya da gördüğü şeyleri anlatır.
‘‘O’’ ve ‘‘onlar’’ ifadeleri ile bu ifadelere uygun ekler kullanılır.

Kardeşiyle birlikte açık bir sokak kapısının önünde duruyordu. Elinde büyük bir sepet vardı. Kolunu, kardeşinin boynuna gevşekçe atmıştı.

Bir bahar sabahı Ankara Kalesi’nin kapısından giriyoruz. Evlerin bahçelerinde, kapı önlerinde sohbet eden kadınlar var. Çocuklar sokaklarda neşe içinde. Birdirbir, uzuneşek, köşe kapmaca gibi oyunlar oynuyorlar. Kardeşimle ben onları hayran hayran izliyoruz. Keşke tekrar çocuk olabilsek…

Metindeki Hikâye Unsurları:
Mekân (Yer): Ankara Kalesi
Zaman: Bahar sabahı
Olay: Yazarın sokakta oynayan çocukları görüp kendi çocukluğuna özlem duyması
Şahıs Kadrosu: Yazar, kardeşi ve çocuklar

Hava bulutlu, üzerinde durduğumuz tepe rüzgârlı ve serindi. Ağaç denizinin üzerinde büyük gölgeler kımıldanıyor; dallardan uzanan hışırtılar, ağaçtan ağaca sürüklenerek ormanın kızıl derinliklerinde kayboluyordu.

Bu metinde “görme, dokunma ve işitme” duyularından yararlanılmıştır.

Aylardır beklediği gün sonunda gelmişti. Ceren, tren garında sabırsızca etrafına bakınıyor; kalbinin çarpıntısını kulaklarında hissediyordu. Birden kalabalığın arasından tanıdık bir siluet belirdi. O an Ceren’in gözleri parladı, dudaklarının kenarı titreyerek gülümsemeye dönüştü. Çocukluk arkadaşının adımları gittikçe yaklaşırken içini tarif edilemez bir coşku kapladı. Birkaç saniye sonra kucaklaştıklarında yılların aralarına ördüğü mesafe bir anda eridi, yerini sımsıcak bir yakınlık aldı.

Bu metinde bahsedilen kişinin hissettiği duygular: heyecan, özlem, mutluluk.

Defterindeki adresleri tekrar gözden geçirdi. Farklı renklerde yazılmış adresler bugünkü rotasını oluşturuyordu. Eşyalarını çantasına yerleştirdikten sonra saate baktı, görüşme saatinden en az 15 dakika önce adreste olmak gerekirdi. Tam çıkacakken aynadaki görüntüsüne gözü takıldı, jilet gibi ütülediği takımı ona ciddi bir hava katmıştı. Daha fazla oyalanmadan yola koyuldu. İlk adresteki görüşmeci, sunulan projenin onlara hitap etmediğini söyledi. Gülümseyerek teşekkür ettikten sonra ikinci adrese doğru yola çıktı. Bu sefer ise projenin uygulanabilir olmadığı cevabını aldı. Bütün gün oradan oraya gitti. Üstü çizili adresler, onu yıldıramazdı. Daha gidilecek çok yol, çalınacak çok kapı vardı.

Bu metinde bahsedilen kişinin özellikleri “sabırlı”, “kararlı” ve “umutlu” olmasıdır.

I.METİN
Bir gün ormanlar kralı aslan hastalanmış. Bütün hayvanlar birer birer gelip aslanın hâlini hatırını sormuşlar. Kurt da hemen aslanın yanına koşup tilkiyi kötülemeye başlamış:
― Sen hepimizin kralısın. Oysa tilkinin sana saygısı yok. Gelip hatırını bile sormadı.

II.METİN
Ülkenin birinde bir kral yaşarmış. Bu kralın bir kızı olmuş. Bunun üzerine kral ziyafet vermiş. Ziyafetten sonra konuklar prensese hediye vermişler. Sıra on iki periye gelmiş. “Benim prensese hediyem, mutluluk.” demiş birinci peri. Konuklar sevinçle alkışlamışlar. Kralın ağzı kulaklarına varmış. “Benim hediyem, güzellik.” demiş ikinci peri. Böylece on iki peri hediyelerini tek tek vermiş.

Bu iki metnin ortak özellikleri:
III. kişi ağzından anlatılması
Kurguya dayalı olması
Öyküleyici anlatıma başvurulması

Gezmek, yeni yerler görmek hayatta beni en çok heyecanlandıran şeydir. Bireysel geziler yaptım, turla seyahatlere de çıktım. Bireysel gezilerde her anımı kendim planlamanın özgürlüğünü yaşıyorum. Kendi yolumu çizmek, istediğim sokaklara sapmak, yerel halkla iç içe olmak çok keyifli. Ama konaklama, uçak bileti, şehir içi ulaşım gibi detayları düşünmek enerjimi tüketebiliyor. Bu sebeple turla seyahat etmek bazen daha iyi olabiliyor. Hiçbir detayı siz düşünmüyorsunuz, birçok yer gezebiliyor, rehberinizden bilgiler alabiliyor, yeni arkadaşlıklar kurabiliyorsunuz. Ama bu seferde kararlarınızı kendiniz alamıyor, gruba bağlı kalmak zorunda oluyorsunuz. Kısacası seyahatimi nasıl planlayacağım ruh hâlime göre değişiyor; bazen kendimi hayatın akışına bırakıp istediğim yere gidiyorum, bazen de başkalarının rotalarına katılıyorum.

Son zamanlarda birçok çocukta, gözle görülür bir isteksizlik ve durgunluk hâkim; oyunlara heves etmeyen, öğrenmeye ilgisiz, kolayca sıkılan çocuklar… Oysa çocukluk merakla dolu olmalıydı; bir taşın altına bakmak, bir sorunun cevabını heyecanla beklemek ya da düşe kalka öğrenmekti asıl olan. Ancak günümüzde çocuklar, hızla akan dijital dünyanın içinde sabırsız, dikkat süresi kısalmış ve çoğu zaman tatminsiz. Her şeyin kolay ulaşılabilir olduğu bir çağda, hiçbir şey yeterince heyecan vermiyor. Hayal kurmak yerine ekrana dalıyorlar; dışarıda oynanacak bir oyunun yerini, sanal dünyada geçirilen saatler alıyor. Duygularını ifade etmekte zorlanıyor, sıkıldıklarında çözümü hemen yeni bir uyarıcıda arıyorlar. Oysa sıkılmak bile çocuk gelişiminin bir parçasıdır; hayal gücünü besler, üretmenin ilk adımıdır. Belki de onları yeniden harekete geçirmek için yapmamız gereken şey, daha fazla oyuncak ya da ekran değil; temas, sabır ve birlikte geçirilen kaliteli zamandır.

Metinle ilgili şu yorumu yapabiliriz: Bu metinde yazar, çocukların dijital dünyaya yönelmesiyle azalan merak duygusundan, zayıflayan hayal gücünden ve gerileyen duygusal gelişimden endişe duymaktadır.