Deyimler Konu Anlatımı (5. Sınıf)

76
5-sinif-deyimler

Deyimler

Deyim: Genellikle gerçek anlamından ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir.



Deyimlerin Özellikleri

  • Deyimler, anonimdir yani söyleyeni belli olmayan sözlerdir.

“Aklı bir karış havada olmak” sözünü ilk kimin söylediği belli değildir. Artık halkın ortak malı olmuştur.


  • Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Bu yüzden deyimi oluşturan sözcüklerin yerine bu sözcüklerin eş anlamlıları ya da yakın anlamlıları getirilemez, sözcüklerin yerleri değiştirilemez.

Yüreği ağzına gelmek(Doğru)
Kalbi ağzına gelmek (Yanlış)


  • Deyimler ders vermez yalnızca durum bildirir.

Tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak anlamında bir deyimdir.
Dilinde tüy bitmek Tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak anlamında bir deyimdir.


  • Deyimler mastar hâlindedir ancak zamana ve şahsa göre çekimlenebilir.

Surat asmak Mastar hâlinde bir deyimdir.
Surat astı. Zamana ve şahsa göre çekimlenmiş bir deyimdir.


  • Deyimler genellikle söz öbeği şeklindendir ancak az da olsa cümle şeklinde olan deyimler de vardır.

a. Söz Öbeği Şeklindeki Deyimler:

Yüreği ağzına gelmek
İğne ile kuyu kazmak
Dirsek çürütmek
Üstüne düşmek


b. Cümle Şeklindeki Deyimler

Ayıkla pirincin taşını.
Çoğu gitti azı kaldı.
Dağ fare doğurdu.
Hem suçlu hem güçlü.


  • Deyimler, genellikle mecaz anlamlı olsa da gerçek anlamlı olan deyimler de vardır. Deyimler anlam özellikleri açısından iki bölümde ele alınır:

a. Gerçek Anlamlı Deyimler: Tüm sözcüklerin gerçek anlamında kullanıldığı sözlerdir, mecazlı bir ifadeye yer verilmez.

Yükte hafif pahada ağır
Ağzına bir şey koymamak


b. Mecaz Anlamlı Deyimler: Sözcüklerden en az birinin gerçek anlamı dışında kullanıldığı sözlerdir.

Pireyi deve yapmak
Boynu kıldan ince olmak